Erişilebilirlik Menüsü Ne İşe Yarar, Ne Yapmaz?

Birçok sitenin köşesinde küçük bir insan figürü ya da tekerlekli sandalye simgesi görürsünüz. Tıkladığınızda yazı boyutunu büyütme, kontrastı artırma, koyu moda geçme gibi seçenekler sunan bir menü açılır. Bu erişilebilirlik menüleri (erişilebilirlik widget'ı ya da overlay olarak da anılır) son yıllarda çok yaygınlaştı. Bazıları "sitenizi tek satır kodla erişilebilir yapın" vaadiyle satılıyor.

Bu vaat doğru değildir. Erişilebilirlik menüsü faydalı bir araç olabilir, ama bir sitenin kendisinin erişilebilir olmasının yerini tutmaz. Aşağıda bu menülerin gerçekte ne işe yaradığını, neyi çözmediğini ve bir e-ticaret sitesinde nasıl doğru konumlandırılacağını anlatıyoruz.

Web Erişilebilirliği Nedir?

Web erişilebilirliği, bir sitenin görme, işitme, hareket ya da bilişsel farklılıkları olan kişiler tarafından da kullanılabilmesidir. Ekran okuyucuyla gezinen bir görme engelli, yalnızca klavye kullanabilen bir kullanıcı, renkleri ayırt etmekte zorlanan biri ya da küçük yazıları okuyamayan yaşlı bir müşteri; hepsi sitenizin potansiyel müşterileridir.

Erişilebilirliğin uluslararası referansı WCAG (Web İçeriği Erişilebilirlik Yönergeleri) standardıdır. WCAG; görsellerin alternatif metinleri, başlıkların mantıklı bir hiyerarşide olması, formların etiketlenmesi, klavyeyle gezinme, yeterli renk kontrastı gibi konularda ölçülebilir ölçütler tanımlar. Bu ölçütlerin büyük kısmı sitenin kodunda ve içeriğinde karşılanır. Konunun temelini web erişilebilirliği rehberimizde anlattık.

Erişilebilirlik Menüsü Ne Yapar?

Bir erişilebilirlik menüsü, ziyaretçinin sitenin görünümünü kendi ihtiyacına göre ayarlamasını sağlar. Tipik seçenekler şunlardır:

• Okunabilirlik: Yazı boyutunu büyütme, satır ve harf aralığını açma, okunaklı bir yazı tipine geçme.
• Görünüm: Yüksek kontrast, koyu mod, renk doygunluğunu azaltma, görselleri gizleme.
• Odaklanma: Okuma maskesi ya da okuma kılavuzuyla satırı takip etme, animasyonları durdurma.
• Gezinme: Bağlantıları ve başlıkları vurgulama, imleci büyütme.
• Sesli okuma: Tıklanan metni tarayıcının ses özelliğiyle okutma.

Bu ayarların bir kısmı tarayıcıların ve işletim sistemlerinin kendi özellikleriyle de yapılabilir; ama birçok kullanıcı bu özelliklerin varlığından haberdar değildir. Menü, bu ayarları site üzerinde görünür ve tek tıkla erişilebilir hâle getirir. Örneğin yaşlı bir müşteri için yazıyı büyütmek ve kontrastı artırmak, tarayıcı ayarlarında yolunu bulmaktan çok daha kolaydır.

Menünün Çözmediği Sorunlar

Erişilebilirlik menüsü sitenin görünümünü değiştirir; sitenin yapısını değiştirmez. Aşağıdaki sorunlar menüyle çözülemez:

• Alternatif metni olmayan görseller: Ekran okuyucu, ürün görselinin ne gösterdiğini alternatif metinden öğrenir; metin yoksa menü bunu üretemez.
• Klavyeyle kullanılamayan öğeler: Yalnızca fareyle açılabilen bir menü ya da beden seçimi, klavye kullanıcısı için erişilemezdir.
• Etiketsiz form alanları: Ödeme formundaki alanların ne olduğu ekran okuyucuya bildirilmiyorsa, kullanıcı siparişi tamamlayamaz.
• Bozuk başlık yapısı: Başlıklar görsel olarak var ama kodda başlık olarak işaretlenmemişse, ekran okuyucu kullanıcısı sayfada gezinemez.
• Erişilemeyen ödeme adımı: Ödeme sağlayıcısının sayfası erişilebilir değilse, sitenin geri kalanı ne kadar iyi olursa olsun satış gerçekleşmez.

Bu nedenle erişilebilirlik uzmanları ve engelli kullanıcı toplulukları, "tek satır kodla tam uyum" vaat eden overlay ürünlerini uzun süredir eleştiriyor. Bazı durumlarda bu araçların otomatik "düzeltmeleri" ekran okuyucuların doğru çalışmasını bile engelleyebiliyor.

Yasal Çerçeve

Avrupa Birliği'nde Avrupa Erişilebilirlik Yasası (European Accessibility Act), Haziran 2025'ten itibaren e-ticaret hizmetlerini de kapsayan erişilebilirlik gereklilikleri getirdi. AB'deki tüketicilere satış yapan mağazalar için bu düzenleme doğrudan önem taşır. Türkiye'de de kamu siteleri başta olmak üzere erişilebilirlik konusunda düzenlemeler ve rehberler bulunuyor. Bu düzenlemelerin hiçbiri, bir menü eklemeyi uyum için yeterli saymaz; ölçüt, sitenin kendisinin erişilebilir olmasıdır. Kendi yükümlülükleriniz için bir hukukçudan ya da erişilebilirlik uzmanından görüş almanız önerilir.

Peki Menü Eklemeli miyim?

Menünün yeri, sitenin temel erişilebilirlik işleri yapıldıktan sonradır; onların yerine değil. Doğru sıralama şöyledir: Önce sitenin kodunda ve içeriğinde temel düzeltmeler yapılır (alternatif metinler, başlık yapısı, form etiketleri, klavye erişimi, kontrast). Sonra ziyaretçiye ek kolaylık olarak bir menü sunulabilir.

Bu sırayla düşünüldüğünde menünün gerçek faydaları vardır. Disleksisi olan bir ziyaretçi okunaklı yazı tipine geçebilir, dikkat dağınıklığı yaşayan biri okuma maskesiyle odaklanabilir, hareketten rahatsız olan biri animasyonları durdurabilir, yaşlı bir müşteri yazıları büyütebilir. Bunlar sitenin kodundan bağımsız olarak kişiye özel tercihlerdir ve menü bunları kolaylaştırır.

Menüyü Seçerken Nelere Bakmalı?

Dürüst vaat

"Siteniz yasal olarak uyumlu hâle gelir" ya da "erişilebilirlik davalarına karşı koruma" gibi vaatler veren ürünlerden uzak durun. Menü ek bir kolaylıktır; bunu açıkça söyleyen ürünler daha güvenilirdir.

Ekran okuyucuya müdahale etmemesi

Menü, sitenin kodunu otomatik olarak "düzeltmeye" çalışmamalı, ekran okuyucu kullanıcılarının deneyimini bozmamalıdır. Ziyaretçi menüyü açmadıkça sitenin davranışı değişmemelidir.

Klavyeyle erişim

Erişilebilirlik menüsünün kendisinin klavyeyle açılabilmesi ve kullanılabilmesi gerekir. Bir klavye kısayolu bu konuda yardımcı olur.

Tercihlerin hatırlanması

Ziyaretçi yazıyı büyüttüyse, bir sonraki sayfada ya da bir sonraki ziyarette aynı ayarla devam etmelidir. Her sayfada ayarları yeniden yapmak, menünün amacını boşa çıkarır.

Hareket tercihine saygı

İşletim sisteminde hareket azaltma tercihi açık olan ziyaretçi için menünün kendisi de dahil olmak üzere animasyonların sınırlanması gerekir.

E-Ticaret Sitesinde Önce Bakılacak Yerler

Erişilebilirlik çalışmasına nereden başlayacağınızı bilmiyorsanız, satışı doğrudan etkileyen akışlardan başlayın: Ürün arama ve filtreleme, ürün sayfasında beden ve renk seçimi, sepete ekleme, sepet ve ödeme formu. Bu akışı yalnızca klavyeyle baştan sona tamamlamayı deneyin; takıldığınız her yer, bazı müşterilerinizin de takıldığı yerdir. Ardından tarayıcınızın yakınlaştırma ayarını yüzde 200'e çıkararak sayfaların bozulup bozulmadığını kontrol edin.

Ürün Görselleri ve Açıklamalar: İçerik Tarafı

Erişilebilirlik yalnızca kod meselesi değildir; içeriğin nasıl hazırlandığı da belirleyicidir. Ürün görsellerinin alternatif metinleri ürünü gerçekten anlatmalıdır: "ürün görseli 1" yerine "lacivert keten gömlek, önden görünüm". Renk bilgisi yalnızca görselle verilmemeli, metinde de yazılmalıdır; renkleri ayırt edemeyen bir ziyaretçi, renk seçeneğini yalnızca küçük renk kutucuklarından anlayamaz. Beden tabloları görsel olarak değil, gerçek tablo olarak eklenmelidir; görsel içine gömülmüş bir tabloyu ekran okuyucu okuyamaz ve ziyaretçi yakınlaştırdığında bulanıklaşır. Ürün açıklamalarında kısa paragraflar ve anlamlı ara başlıklar kullanmak ise hem ekran okuyucu kullanıcılarının hem de telefonda hızlıca göz gezdiren herkesin işini kolaylaştırır. Bu konuda ürün açıklaması nasıl yazılır yazısı pratik bir yapı öneriyor.

Room Erişilebilirlik Menüsü

Room Erişilebilirlik Menüsü, ziyaretçinin yazı boyutu, satır ve harf aralığı, kontrast, koyu mod, doygunluk, bağlantı vurgusu, imleç boyutu, okuma maskesi ve kılavuzu gibi ayarları yapmasını sağlar; tıklanan metni tarayıcının sesiyle okur, animasyonları durdurur ve epilepsi, az görme, DEHB, disleksi ve yaşlı kullanıcı için hazır profiller sunar. Alt+Shift+A kısayoluyla açılır, tercihler ziyaretçinin cihazında saklanır. Menü, sitenizi tek başına yasal erişilebilirlik standartlarına uygun hâle getirmez; sitenin kendisinin erişilebilir kodlanması ayrıca gereklidir.

Sık Sorulan Sorular

Erişilebilirlik menüsü SEO'ya katkı sağlar mı?

Menünün kendisi arama sıralamasına doğrudan katkı sağlamaz. Erişilebilirlik için yapılan temel düzeltmeler (alternatif metinler, başlık yapısı, anlamlı bağlantı metinleri) ise arama motorlarının sayfayı anlamasına da yardımcı olur.

Sitemin erişilebilirliğini nasıl test ederim?

Tarayıcıların geliştirici araçlarındaki Lighthouse raporu ve ücretsiz otomatik denetim araçları iyi bir başlangıçtır, ama sorunların bir kısmını yakalar. Klavyeyle gezinme testi ve mümkünse bir ekran okuyucuyla deneme, otomatik araçların göremediği sorunları ortaya çıkarır.

Menü sayfa hızını etkiler mi?

Menünün kodu sayfanın geri kalanını beklemeden yükleniyorsa ve menü açılana kadar ağır işlemler yapılmıyorsa, ilk açılış hızına etkisi sınırlıdır.